एकनासले गुडिरहेको गाडी । नेपथ्यमा बजिरहेको संगीत । त्यही संगीतको सुरमा स्वर भरिरहेका छन् उनी । हात स्टेयरिङमा छ । उनी भने हराइरहेझैँ लाग्छन्, त्यही गीतभित्र ।

उनी गाइरहेका छन्–

‘टेकेको भुइँ नबिर्स।’

मान्छे जब सत्ता, शक्ति र पैसाको उन्मादमा हुन्छ, तब उसले धेरै कुरा बिर्सिन्छ । टेकेको भुइँ । चढेको बुइँ । बुवाआमा । आफूले हिँडेको बाटो । र, देश पनि ।

सफलताले आकाश छोए पनि भुइँ नछोडेका मान्छेहरू भने विरलै भेटिन्छन् ।

तिनैमध्ये एक हुन्– बसन्त लम्साल ।

स्वयंसेवक बुवाको छोरा
तत्कालीन हेकुली गाविस–५, खलुवाचिसमा कहलिएका शिक्षित लम्साल दाजुभाई थिए ।  जेठा रोमहर्ष र कान्छा भीमकान्त । भीमकान्त र लक्ष्मीका पाँच सन्तान थिए । एक छोरा । चार छोरी ।  २०२७ साल फागुन २० गते जन्मिएका उनी माहिला थिए ।

बुवा २०२२ सालमै स्नातक थिए । ‘जमिनदारले जागिर खाने ?’ अभिमानले छेक्यो । भूमि सुधारमा पाएको जागिर पनि बुवाले खाएनन् । जागिर खाने इच्छा जाग्दा उमेर घर्किसकेको थियो । जहाँ शिक्षकको आवश्यकता हुन्थ्यो, बुवा त्यहाँ निःशुल्क पढाउन पुग्थे । स्वयंसेवकका रूपमा बुवाले शिक्षा क्षेत्रमा योगदान पु¥याए । पछि बुवाले तुलसीपुरमा लिटिल हेभन बोर्डिङ स्कुल खोले । र, केही समय आफ्नै स्कुल चलाए ।

बुवा र ठूलो बुवाको प्रभाव उनमा प¥यो । सानैमा विद्यालय गए । पढाइमा औसत उनी कविता, गीत र भजनमा हुरुक्क हुन्थे । जहाँ सत्यनारायणको पूजा, कीर्तन, पर्व र मेलामा हुन्थ्यो, त्यहाँ उनी पुगिहाल्थे । रातभरि गीत गाउँथे । भजनमा रमाउँथे ।

महेन्द्र माध्यमिक विद्यालयबाट नौ कक्षाको पढाइ पूरा गरे । पछि बराह क्षेत्र माध्यमिक विद्यालयमा पढ्न थाले । त्यहाँ रहेका शिक्षक  दाइसँगै बसेर कक्षा  १० पढे  । त्यहीँबाट २०४३ सालमा एसएलसी दिए । पहिलो प्रयासमै पास भए ।

कृषिमा रुचि थियो । चितवनको रामपुर कृषि क्याम्पसमा भर्नाका लागि आवेदन दिए । नाम निस्किएन । विकल्पमा आरआर क्याम्पस, काठमाडौंमा आवेदन दिए । नाम निस्कियो । तर काठमाडौं गएर आर्ट्स पढ्ने मन भएन । भर्नाको म्याद सकियो ।

पढाइ छोड्न भने मन थिएन । जहाँ इच्छा, त्यहाँ उपाय । दाङमा राप्ती विद्या मन्दिरका प्रिन्सिपल घनश्याम डाँगी थिए । डाँगीले प्रमाण तहका प्राईभेट तर्फका विद्यार्थीहरुका लागि कोचिङ सेन्टर चलाउँथे । प्राईभेटबाट परीक्षा दिने निधो गरेर उनी डाँगी सरसँग कोचिङ पढ्न थाले । उनीसंगै १५/२० पढ्थे ।

पहिलो वर्ष प्राईभेटबाट परीक्षा दिए । दोस्रो वर्ष महेन्द्र बहुमुखी क्याम्पस, घोराहीमा भर्ना भए । तर कलेज गएनन ।

किनकि त्यसबेला उनलाई अर्को भूत सवार भइसकेको थियो– गायक बन्ने ।

सपनाले बम्बई पु¥यायो
तीन जना साथीसँगै घर छोडे । गन्तव्य थियो– बम्बई ।

तीमध्ये एक साथीका दाइ बम्बईमा वाचम्यान थिए । वाचम्यानको साथ । खोलीको बास । चिनेका अरु कोही थिएनन् ।

मोहम्मद रफीका फ्यान उनी । रफीकै गीत गाउँथे । सुन्नेहरू ‘वाह !’ भन्थे । तर ‘वाह’ले पेट भरिँदैनथ्यो ।

जागिर खोजे । सेठले वाचम्यानमा पनि पत्याएनन् । जुँगाको रेखी नपलाएको केटो । उनलाई कसले पत्याउने ?

कहाँ जाने ? कसलाई भेट्ने ? कसले गायक बनाइदिने ? मेसो पाएनन् । विरक्तिए । सपनाले बम्बई पु¥यायो । भोकले घर फर्काइदियो ।

छाया बस्ने पीपलको भुइँमा पात झ¥यो

दोस्रो वर्षको परीक्षा छोडेर बम्बई गएका थिए । संयोगले भूकम्पका कारण परीक्षा सरेको थियो । फर्किंदा परीक्षा आउन अझै एक महिना बाँकी थियो । बेस्सरी पढे । परीक्षा दिए ।

घरमा बसेर नतिजा पर्खिरहेका थिए । त्यहीबेला मातृभूमि सेवक संघका तर्फबाट स्वास्थ्य शिविर सञ्चालनका लागि आएका  हाडजोर्नी विशेषज्ञ डा. बिहारीलाल श्रेष्ठसंग उनको भेट भयो । उनी शिविरमा स्वयमसेवकका रुपमा खटिए । फर्किने बेला श्रेष्ठले उनलाई काठमाडौं आउन सल्लाह दिए ।

नतिजा आयो । उनी पास भए । काठमाडौं पुगे । श्रेष्ठलाई भेटे । श्रेष्ठले दिदी नाता पर्ने इन्दिरा याक्थुम्बासँग भेटाइदिए । ज्ञानोदय बालबाटिकाकी प्रिन्सिपल याक्थुम्बाले उनलाई शिक्षकको जागिर दिइन् ।

उता आरआर क्याम्पसमा स्नातकमा भर्ना भए । विषय रोजे– पत्रकारिता र मेजर अंग्रेजी । नवराज लम्साल र रमेश क्षितिजहरू उनका सहपाठी थिए ।

बिहान छ नबज्दै क्याम्पस पुग्थे । दुई पिरियड पढ्थे । घुम्रिएको ह्यान्डल । पातलो टायर । ओहो ! त्यो साइकलको रफ्तार !

त्यहाँबाट साइकल हुइँक्याउँदै पौने नौ बजे सानेपास्थित शान्त भवन पुग्थे । पौने चार बजेसम्म स्कुल पढाउँथे । स्कुल छुट्टी भएपछि सबै घर जान्थे। उनी भने मारवाडीका विद्यार्थीहरूलाई पढाउन लाग्थे । कोठा पुग्दा रातिको आठ बजिसकेको हुन्थ्यो । सहपाठी भगीरथ योगी उनीसंगै मारवाडीका विद्यार्थीलाई पढाउँथे ।

थकाइ । भोक । निद्रा । कहाँ थियो कुन्नी ?  तर गीतको भोक ती सबैभन्दा ठूलो थियो ।

घट्टेकुलोको बास । रमेश क्षितिजहरूको संगत । गीत–संगीतको माहोल ।

२०४९ सालमा रमेश क्षितिजको शब्दमा उनले पहिलो गीत रेकर्ड गरे–

‘छाया बस्ने पीपलको भुइँमा पात झ¥यो।’

रेडियो नेपालमा गीत बज्यो । उनी दंग ।

यो गीत रेकर्डका लागि उनले ४ हजार २ सय रुपैयाँ खर्च गरेका थिए । जतिबेला उनको मासिक तलब १ हजार ६ सय रुपैयाँ थियो ।

त्यो खर्च उनलाई कहिल्यै महँगो लागेन ।

किनकि त्यो पैसाले गीत मात्र रेकर्ड भएको थिएन । एउटा सपना रेकर्ड भएको थियो ।

विवाह र जिम्मेवारी
मामाका छोराले विवाहको प्रस्ताव लिएर आए । केटीका बारेमा सुनाए । बसन्तले धेरै सोचेनन् । केटीको हात माग्न एक्लै गए । बुवालाई भेटे ।

‘म तपाईंकी छोरी उषासँग विवाह गर्न चाहन्छु ।’

न डर । न संकोच ।

केटीका बुवा उनको आत्मविश्वासबाट प्रभावित भए । तर शर्त राखे– पढाउने भए छोरी दिन्छु ।
उनले वाचा गरे– ‘पढाउँछु ।’

२०४७ सालमा उषासँग विवाह भयो ।

उषाले भर्खरै एसएलसी पूरा गरेकी थिइन् । विवाहपछि उनलाई लिएर काठमाडौं फर्किए ।
शिक्षकको जागिर । डेराको बास । गायनको सपना । त्यसमाथि थपिएको परिवारको जिम्मेवारी ।
त्यही क्रममा अमेरिकन  पीस कोरको कार्यक्रममा जोडिए । तालिम दिन थाले । हेटौँडा र तनहुँसम्म पुग्थे ।

पीस कोरमा जागिर पाएपछि बालबाटिका छोडे । दुई वर्ष त्यहाँ काम गरे।

२०५० मा दाङ फर्किए । एक वर्ष तुलसी बोर्डिङ स्कुलमा अंग्रेजी पढाए । २०५१ मा मास्टर्स पढ्न काठमाडौं फर्किए । फेरि पीस कोरसँग जोडिए ।

जीवन बदल्ने त्यो एउटा फोन
उनको राजनीतिमा खासै लगाव थिएन । साथीहरूको संगतले नेपाल विद्यार्थी दाङ-काठमाण्डौं सम्पर्क समितिको सदस्य बने ।

त्यही क्रममा नेपाली कांग्रेसका प्रभावशाली नेता खुमबहादुर खड्कासँग चिनजान भयो ।

तनहुँको खैरनीटारमा पीस कोरको तालिम चलिरहेको थियो । त्यही बेला राष्ट्रिय अनुसन्धानमा निरीक्षकको जागिर खुलेको खबर पाए ।

खड्कालाई फोन गरे ।

सोधे,-‘अनुसन्धानमा जागिर खुलेको छ । अप्लाई गरूँ?’

उताबाट जवाफ आयो– ‘गर ।’

संवाद त्यति नै थियो ।

उनले आवेदन दिए । लिखितमा पास भए । अन्तर्वार्ताको समय आयो । त्यही बेला आमा बिरामी भइन् । उपचारमा समय दिनुपर्ने भयो । 

मनमा संशय थियो ।

फेरि खड्कालाई भेटे ।

‘मेरो त कोही छैन । म हुन्छु कि हुँदिनँ?’

खड्काले भने– ‘हुन्छौ।’

नतिजा आयो । निरीक्षकको सूचीमा उनको नाम थियो ।

आज पनि उनी त्यो सहयोग बिर्सिएका छैनन् ।

भन्छन्, ‘मेरो त कोही थिएन। उनैले बनाइदिए ।’

नपुरिएको युद्धको घाउ 
तालिम सकेर बर्दियामा उनको पहिलो पोस्टिङ भयो । त्यसपछि विभिन्न ठाउँमा खटिए ।

२०५७ सालमा सरकारले राष्ट्रिय अनुसन्धानका इच्छुक कर्मचारीलाई नेपाल प्रहरीमा समायोजन गर्ने नीति ल्यायो । उनी प्रहरीमा मिसिए ।

मुलुक माओवादी द्वन्द्वबाट प्रभावित थियो । सुदूरपश्चिम, मध्यपश्चिम र कर्णाली क्षेत्रमा त्यसको प्रभाव झन् बढी थियो ।

डेढ वर्षको तालिमपछि उनी द्वन्द्व प्रभावित जिल्लाहरूमा खटिए । २०६१ सालमा जुम्ला पुगे ।

माओवादीको पहिलो आक्रमणबाट तहसनहस जुम्लाले तंग्रिन नपाउँदै दोस्रो आक्रमण बेहो¥यो । त्यस रात उनी महिला विकास कार्यालयमा सेल्टर लिएका कारण जोगिए ।

आफू त जोगिए । तर दाङमा उनका हेल्थ असिस्टेन्ट ससुराको माओवादीले हत्या ग¥यो ।

केही दिनपछि माओवादीको बैठक सूचना पाएर युनिफाईड कमान्डको टोली गस्तीमा गयो । सेनाको नेतृत्वमा रहेको कमाण्डमा प्रहरी पनि थियो । प्रहरीबाट नेतृत्व गर्दै उनी गस्ती टोलीमा सहभागी थिए ।  माथि डाडामा सेना । तल घरभित्र माओवादी । सुरक्षाफौज आएको थाहा पाएपछि माओवादीको भागभाग भयो । भाग्दै गरेका माओवादीमाथि सेनाले फायर खोल्यो । पुलछेउमा गिट्टी कुटिरहेका एक सर्वसाधारणको गोली लागेर ज्यान गयो । अधिकांश माओवादी कार्यकर्ता तिला नदीको झोलुंगे पुलबाट हामफालेर जोगिए । गाउँ जनसरकार प्रमुख भने पक्राउ परे । कमाण्डर तिनलाई बाटोमै मार्ने तयारीमा थिए । उनले हत्या नगर्न आग्रह गरे । कमाण्डरले मानेनन् ।

उनले जनसरकार प्रमुखको हत्या नगर्न मेजरलाई वाकीटाकी मार्फत आग्रह गरे । लम्सालले भनाई थियो, ‘उनी निरस्त्र छन् । उनीसँग अरू धेरै सूचना लिन सकिन्छ ।’मेजरले उनलाई फिल्ड कमाण्डरको आदेश मान्न निर्देशन दिदै कल काटे ।

फर्किने क्रममा गाउँ जनसरकार प्रमुख मारिए । पुल छेउमा मारिएका सर्वसाधारणमाथि पनि माओवादीको बिल्ला भिराईयो । त्यो घटना उनको मनमा गहिरो घाउ बनेर बस्यो । त्यो घट्नापछि उनले प्रहरीको जागिर छोड्ने निधो गरे ।

केही दिनमा काठमाडौं फर्किए । आतंकवाद नियन्त्रण महाशाखामा तीन महिनाजति काम गरे । केही समय श्रव्यदृश्य शाखामा पनि रहे ।

जागिर छोडेर अमेरिका

काठमाण्डौंमा ज्वाई र एक जना साथीको सम्पर्कमा पुगे । उनीहरू अमेरिका अध्ययनका लागि टोफेलको तयारी गर्दै थिए । उनीहरुको संगतले बसन्त पनि टोफेल पढ्न थाले । दुई महिनापछि परीक्षा दिए । पास भए ।

संगठनलाई जानकारी नदिई अमेरिका उड्दै थिए । बिदा लिएका थिएनन् । जहाज नउडेसम्म कसैले आएर रोक्ला कि  भन्ने उनीभित्र डर थियो ।

धन्न, ड्युटीमा खटिएका कसैले चिनेन् । २००६ मार्चमा अध्ययनका लागि उनी अमेरिकाको वेस्ट भर्जिनिया पुगे ।

र शुरु भयो, जीवनको नयाँ अध्याय ।

युनिभर्सिटीको पढाई, छ डलरको जागिर 
माउन्टेन स्टेट युनिभर्सिटी । स्नातकोत्तरको पढाई । व्यवस्थापन संकाय । सहपाठी थिए, नेपालबाटै आएका चिन्तामणि आचार्य ।

शुरुवाती दिनमा साथीहरुको अपार्टमेण्टबाट युनिभिर्सिटी गए । पछि आफ्नै अपार्टमेन्ट लिए ।

कलेजको अनुमतिले व्यवस्थापनका विद्यार्थीलाई काम गर्न पाइन्थ्यो । कलेजले कागज बनाइदियो ।

मोटेलमा पार्टटाइम काम सुरु गरे । प्रतिघण्टा छ डलर पाउँथे । आचार्य पनि उनीसंगै काम गर्थे ।

मोटेलमा आउने एउटा अखबारमा जागिरको विज्ञापन देखे । त्यहाँ दिईएको नम्बरमा फोन गरे । फोनमै अन्तर्वार्ता दिए । अंग्रेजी राम्रो भएकाले  छानिए ।

मोटेल छोडे । भर्जिनियाको विलियम्स बर्गस्थित अमेरिकन फ्रेन्चाइज रेस्टुरेन्ट टर्पिकल स्मुदी क्याफेमा काम सुरु गरे । त्यसका मालिक भारतीय मूलका व्यक्ति थिए ।

सुरुवातमै उनले मासिक तीन हजार डलर पारिश्रमिक पाए । सहपाठी आचार्यलाई पनि त्यहाँ काम दिलाए । तर आचार्यलाई त्यहाँको काम मन परिरहेको थिएन ।

क्याफे नजिकै नवाब इन्डियन कुजिन थियो । कुजिन मालिक अशोक अरोरा त्यहाँ आईरहन्थे । त्यही चिनजान भएका अरोराले उनलाई कामका लागि अफर गरे ।

भर्जिनियाको नरफोकमा रहेको अरोराको  रेस्टुरेन्ट घाटामा थियो । अरोराले उनलाई त्यहाँको म्यानेजर बनाए । जसलाई एक वर्षमै उनले नाफामा लगे ।

विलियम्स बर्गबाट नरफोक सरेपनि कलेज जान छोडेनन् । हप्तामा  एक दिन कलेज जान्थे । कलेज ओहोरदोहोरमै नौ घण्टा लाग्थ्यो ।

सुरुमा मासिक १ हजार ५ सय डलर पाउँथे । पछि १ हजार ८ सय भयो । रेस्टुरेन्टलाई नाफामा पु¥याउँदा पनि पारिश्रमिक बढाउने विषयमा मालिक मौन थिए । अरोराले रेष्टुरेण्टबाट ग्रिनकार्ड दिलाईदिने आश्वासन दिएका थिए । त्यही आश्वासनका कारण उनी त्यति थोरै रकममा चुपचाप काम गरिरहेका थिए ।

ग्रिनकार्डकै लोभमा लामो समय चुप बसिरहन सकेनन् । एक दिन समय लिएरै आफ्नो गुनासो राखे । त्यसपछि पारिश्रमिक ३ हजार डलर पुग्यो । त्यो पनि छ महिनाअघिदेखिकै हिसाब गरेर ।

जाईका ब्राण्डको स्थापना
अरोराले २००७ मा रेस्टुरेन्टका तर्फबाट उनको ग्रिनकार्ड अप्लाई गरिदिए । विद्यार्थीको भीसामा आएका उनको स्टाटस एच–वानमा परिणत भयो ।  २००८ डिसेम्बरमा छोराछोरी सहित श्रीमती उषा अमेरिका आईन ।

अरोरा उनको कामबाट अत्यन्त प्रभावित थिए । जहाँ समस्या हुन्थ्यो, अरोराले उनलाई त्यहाँ खटाउथे । घाटामा गएको रेस्टुरेण्टलाई उनले छोटो समयमै नाफामा लग्थे ।

नर्थ क्यारोलिनाको र्यालेमा अरोराको अजित्रा रेष्टुरेण्ट थियो । अरोराले त्यसको ब्राञ्च खोल्न उनलाई २०११ मा भर्जिनियाबाट कोलोराडो पठाए । निर्माणदेखि त्यसको सञ्चालनको अभिभारा उनलाई सुम्पिए । उनैले त्यो रेष्टुरेण्ट सञ्चालनमा ल्याए । ग्रिनकार्ड आएपछि त्यो रेष्टुरेण्ट उनलाई दिने अरोराको मौखिक प्रतिबद्धता थियो । उनी त्यसको व्यवस्थापकसंगै साझेदार पनि थिए ।  त्यो लिखित थिएन ।

२०१३ को सेप्टेम्बरमा उनको ग्रिनकार्ड आयो । उनले केही समय कुरे । तर अरोराले वास्ता गरेनन् ।
एक वर्ष कुर्दा पनि अरोराले बाचा पुरा गर्ने संकेत नदेखेपछि उनले वाचा सम्झाए । अरोराले अजित्राको मूल्य मागे– आठ लाख २०  हजार डलर ।
बाचा बिर्सिएका अरोरासंग सहकार्य टुंग्याउने निर्णय गरेका उनले  २०१४ मा अजित्रा छोडे ।

ग्रिनकार्ड नहुँदा छ वर्षसम्म नेपाल फर्कन पाएका थिएनन् । ग्रिनकार्ड पाएपछि घर फर्किए । र, फर्किएपछि जीवनको अर्को ठूलो जोखिम लिए ।

ब्रुमफिल्डमा बम्बई प्यालेस रेस्टुरेन्ट बिक्रीमा थियो । चार जना नेपाली साझेदारको लगानी रहेको त्यो रेस्टुरेन्ट घाटामा थियो । धेरैको लगानी डुबिसकेको थियो ।

उनले ब्रुमफिल्डमा त्यो रेष्टुरेण्ट सञ्चालन गर्नुअघि अरोरालाई जानकारी गराए । अरोराले उनलाई शर्त राखे, पाँच लाख दिन्छु । अन्यत्र खोल । उनले आफ्नो बाचामा अडिग नरहेका अरोराको कुरा पत्याएनन् ।

उनले जोखिम लिए । ३५ हजार डलरमा रेस्टुरेन्ट किने । सञ्चालनका लागि थप एक लाख डलर लगाए । नाम बदले । बन्यो– जाईका इन्डियन क्वीजीन ।

सेप्टेम्बरमा हातमा आएको रेस्टुरेन्टलाई तीन महिनामै नाफामा लगे ।

महिनामा मुस्किलले ९ हजार डलरको व्यापार हुने ठाउँमा उनले पहिलो महिनामै ३५ हजार डलरको व्यापार गरे ।

त्यसपछि रेस्टुरेन्ट थप्दै गए । २०२३ सम्ममा संख्या १२ पुग्यो । जाईका ब्रान्ड बन्यो । रोयल गर्जमा निर्भाना खुले । लिटलटन, क्यासल रक, चेरी क्रिकईरी, डेनभर डाउन, गोल्डेन,कानिफारदेखि कोलोराडो स्प्रिङ्ससम्म रेस्टुरेण्ट विस्तार गरे ।

तर उनी त्यहाँ रोकिएनन् । व्यवसाय बढ्दै जाँदा समाजसँगको उनको सम्बन्ध पनि गहिरिँदै गयो ।

नेपाली घरसँगको सम्बन्ध
२०२० मा उनी कोलोराडोको नेपालीहरुको साझा संस्था नेपाली घरमा जोडिए । जोड्ने व्यक्ति थिए, तत्कालीन अध्यक्ष  लक्ष्मण राना ।  त्यसअघि उनी कुनै संघसंस्थामा आबद्ध थिएनन् । तर विभिन्न सामाजिक संस्थालाई सहयोग गरिरहन्थे ।

यद्यपि उनी अनौपचारिक रुपमा २०१८ मा नेपाली घरसंग जोडिएका थिए । नेपाल घरको भवनका लागि आर्थिक सहयोग जुटाउन रानाको नेतृत्वमा आयोपजत श्रीमद्भागवत महायज्ञमा एक हजार डलर सहयोग गरेका उनले पाँच सय भक्तजनहरुलाई दुई छाक खाना निशुल्क खुवाएका थिए ।

२०२० मा उनी नेपाली घरको महासचिव भए । त्यसपछि उपाध्यक्ष । महायज्ञमा दाताहरूले कबोल गरेको ६ लाख ६० हजार डलर मध्ये ८४ हजार मात्र उठेको थियो । महासचिव र उपाध्यक्ष हुदा उनको सक्रियतामा अधिकांश रकम उठ्यो । रानाको पालामा सुरु भएको प्रकृया जगदीशचन्द्र ढकालको नेतृत्वमा पूरा भयो । त्यतिबेला उनी उपाध्यक्ष थिए ।

घरको मूल्य ९ लाख ५० हजार डलर थियो । संस्थासँग त्यति रकम थिएन । बैंक ऋण दिन तयार भएन । बैंकिङ प्रक्रियामा भोला कटुवालले सहयोग गरे ।

तीन जना जमानी बसे– स्वर्गीय नारायण श्रेष्ठ, योगराज गौतम र उनी ।

उनले नेपाली घरमा महासचिव, उपाध्यक्ष र अध्यक्षका रुपमा तीन कार्यकाल बिताए । उनकै नेतृत्वमा नेपाली घरको मर्मतसम्भार भयो । पार्किङ लट बन्यो । गजुर राखियो ।

२०२६ मा अध्यक्षको कार्यकाल पूरा गरेर चुपचाप बिदा भए । तर जिम्मेवारीबाट बिदा भएनन् ।

नेपाली घरलाई १५ हजार डलर भन्दा बढी सहयोग गरिसकेका उनको सहयोग गर्ने क्रम जारी छ । हाल हरेक महिना एक सय डलर सहयोग गर्छन् ।

उनी जे गर्छन्, मनैबाट गर्छन् । हल्ला गर्दैनन् । चुपचाप गर्छन् ।

ठूलो बुवा भन्थे, आफ्ना लागि बाँच्नु के बाँच्नु ? समाजका लागि बाँच्नुपर्छ ?  यो अर्ती उनको जीवनको मार्गदर्शन हो । जसलाई उनले सदैव पछ्याए । ठूलो बुवा रोमहर्ष लम्साल विद्यालयका प्रधानअध्यापक थिए । जसबाट उनी अत्यन्त प्रभावित थिए । हजुरआमाको मृत्युमा मानसिक सन्तुलन गुमाएर हजुरबुवा बरालिदा उनका बुवा तीन वर्षका थिए । ठूलो बुवाले उनका बुवालाई सम्हाले । पढाए । हुर्काए । त्यो योगदान सुनेर हुर्किएका उनीभित्र ठूलो बुवाप्रति उच्च सम्मान थियो । दया,माया र करुणा ठूलो बुवाको पुस्ताबाट उनको जीनमा ट्रान्सफर भयो । समय जति खराब भएपनि बिचलित नहुन उनले ठूलोबुवाबाटै सिके । स्वयमसेवकका रुपमा समाजलाई उज्यालो दिने बुवा उनका आदर्श थिए । ठूलो बुवा त्यो आदर्श पिताका सबैथोक थिए, बुवा–आमा, अभिभावक सबै । गर्व पनि । श्रद्धा पनि । नतमस्तक पनि । सदैव, जसको स्मरणले निहुरिन्छ उनको शीर ।

छायाझैँ पछ्याइरहने संगीत
देश छोडे । पेसा बदले । व्यवसायमा लागे । तर संगीतले उनलाई छोडेन । दुई दर्जनभन्दा बढि गीत गाए । दर्जनौ गीत लेखे । संगीत भरेका गीतहरुको फेहरिस्त पनि लामो छ । ख्यातिप्राप्त गायकहरुको स्वरमा बजिरहने थुप्रै गीतका सर्जक हुन्, उनी ।

संगीत उनको धमनीमा बग्ने रगत जस्तै हो । जोबाट टाढा कसरी हुन सक्थे ? र त गुनगुनाईरहन्छन्, ‘सकिदैन देश भुल्न जहाँ सुकै गए पनि’ । धीत मरे पो ?

जव देश छोडेर जानेहरुप्रति गुनासो सुन्छन् । कहाँ जाईलाग्नु ? गर्नु कोसंग प्रतिवाद ? उनी शब्दमा पोखिन्छन्, थाहै नपाई । र, तिनै शब्दहरु बनिदिन्छन्, गीत । भन्नेले त भन्छन्, माया हुनेले देश छोड्दैनन् । उनी जवाफ गीत मार्फत दिन्छन् । बंशजको नागरिकताको निरन्तरता खोजिरहेका गैर आवासीय नेपालीहरुको ‘देशप्रेम’प्रति राज्यकै कस्तो अविश्वास ? त्यो अविश्वास गर्नेहरुलाई उनी गीत मार्फत दिन्छन्, जवाफ । ‘तिमीलाई भन्दा धेरै छ, माटोको माया मलाई’ ।

आत्महत्याका श्रृंखला जब समाचारका सामग्री बन्छन् । कसैका लागि सामग्री मात्र ठानिएका ती पीडादायी खवरले उनी थामिउन कसरी ? जहाँ उनी भाईभतिजाहरुको अनुहार देख्छन् । तव उनी शब्दमा बग्छन् । र गाउछन्, ‘ज्यानै फाल्नु पहिले’ ।

उनले चार वटा एलबम निकाले । ‘साई’ उनको पहिलो एल्बम थियो । ‘भ्यालमा ऐना छ’, दोस्रो हो । तेस्रो निकाले, ‘दोबाटो’ । अमेरिकामा भासिएपछि केही समय मौन बसे । चौथो एल्बम ‘आमा, देश र परिवेश’ मार्फत मौनता तोडे ।

जव देश दुख्छ, उनलाई त्यही दुखाईले पोल्छ भतभती । रुन सक्दैनन् । झार्न सक्दैनन्, आँशु । बग्न नसकेका आँशु शब्दमा पोखिएर बनिदिन्छन्, दुःखका गीत ।

उनलाई फर्किन मन छ, जन्मेको ठाउँ ।  हराउन मन छ, सुन्दर प्रकृतिको काखमा । मन त छ । सुनाउनु कसलाई । उनी लेखिदिन्छन्, गीत ।

देशभन्दा धेरै टाढा छन् । तर मनमा छ, देश । भुकम्पले बेहाल देश देखे । उनी बेचैन भए । बेचैनी गीतमा पोखियो । लेखे,‘आफ्नै अगाडि ढल्यो सृष्टि सारा’

कोभिड महामारीबाट जब मुलुक आक्रान्त भयो, जब प्रियजनको मृत्युमा आफन्तहरूले समेत दागबत्ती दिन पाएनन्—मनभरिको उकुसमुकुस र पीडा गीतमा पोखे,

‘यसलाई पर्दा उसले हेर्थ्यो, मानवता थियो साथी,
यसपालि त ठूलो बज्र पर्यो मान्छेमाथि।’

प्रवासमा एकथरी छन्, पैसाका पछि कुद्ने । पैसा भए पुग्यो । पद, आसन र भासनको रोग नेपालबाटै बोकेर ल्याएका अर्कोथरी छन् । तेस्रोथरी छन्, काम कम, प्रचार बढि गर्ने । आत्म प्रशंसामा रमाउने । साँझ मधुशालामा मस्त हराउने जमात छ एउटा । न देशको चिन्ता । न परदेशको । छैठौं थरी, चुपचाप कर्म गर्ने । न पदको आसक्ति । न चर्चाको भोक । निष्काम कर्मयोगी । उनी त्यही कोटीमा पर्छन् ।

उनी फिल्म बनाउछन् । गीत गाउछन् । पत्नी उषालाई त्यसमा न आपत्ती । न रस । फिल्ममा लगानी डुब्यो, न चिन्ता । न दुःख । यसपटक नडुबोस, पत्नी उषाको सदीक्षा छ ।

असफलताले नरोकिएको फिल्म यात्रा
उनी चार वर्षअघि भलिबल प्रतियोगितामा सहभागी हुन क्यालिफोर्निया पुगेका थिए ।

त्यहाँ डंकी रुटबाट अमेरिका आउने नेपालीहरूको पीडा र संघर्षमा आधारित फिल्मको स्क्रिप्ट   सुने ।

कथाले छोयो ।

दाङ र छिमेकी जिल्ला रुकुम तथा रोल्पाबाट डंकी रुट हुँदै अमेरिका आउने युवाहरूको कथाव्यथा उनले नजिकबाट बुझेका थिए ।

त्यही कथाले उनलाई फिल्मतिर तान्यो ।

उनी ‘कर्मा’ चलचित्र निर्माण गर्दै थिए । त्यही क्रममा ‘बा एक योद्धा’को स्क्रिप्ट सुने ।

त्यही बेला दाङमा फिल्म हल बनाउने सोच जन्मियो ।

‘कर्मा’मा चार करोड ५० लाख डुब्यो ।

उनी आत्तिएनन् ।

विचलित भएनन् ।

बरु दाङमा फिल्म हल निर्माणको काम थाले ।

त्यसपछि अढाई करोड लगानीमा ‘बा एक योद्धा’ निर्माणमा जुटे ।

अमेरिकामा रातदिन नभनी काम गरेर कमाएको सात करोडभन्दा बढी रुपैयाँ फिल्म क्षेत्रमा लगाइसकेका  छन् ।

अहिले दाङमा झन्डै २० करोड रुपैयाँको लगानीमा ४८० सिट क्षमताको दुई स्क्रिनसहितको क्यूएफएक्स मल्टिप्लेक्स निर्माणाधीन छ ।

यो उनको ड्रिम प्रोजेक्ट हो । जसमा एक बहिनी र  साथी साझेदार छन् ।

कतिले उनलाई मुर्गा भन्लान् । कतिले मूर्ख ।

उनी भने आफ्नो मनले सही ठानेको काम गर्छन् ।

अरूले के भन्छन ? छु मतलब ।

उनी त्यसको हिसाब राख्दैनन् ।

डुब्नुमा पनि पीडा छैन् । एउटा सुटेकश । एक लाख ३५ हजार ऋण लिएर आएको थिए । सर्वस्व सकिएपनि एक लाख ३५ हजार रुपैयासंगै हुनेछ, भन्छन्, मसंग गुमाउनु पर्ने केही छैन् । अनि चिन्ता के को ?

मृत्युको केको डर ?

चार वर्षअघि उनको छाति अचाक्ली दुख्यो । दुखाईलाई थाँती राखे । दिनभरी काममा व्यस्त रहे । साडु भाईको जिद्दीले साँझपख अस्पताल भर्ना भएपछि पो थाह भयो, हर्ट ब्लकेज भएछ । घरका सबै आत्तिए । उनी भन्दै थिए, मलाई केही भएकै छैन् । अरु असामान्य । उनी सामान्य । दुःखाईमा ऐया कहाँ ? उल्टै सबैलाई घर पठाए । तीनदिनपछि डिस्चार्ज हुदा हर्ट ब्लकेज भएको बिर्सिसकेका थिए ।

उनी आठ बर्षका थिए । आगनमा बाका दुई घोडा । नजिक जादै थिए । घोडाले लात्ती हानेर हुत्याउदा उनको खप्परमा चोक्टा थिएन । उनी उपचारपछि मुस्किल बाँचे । घोडाको त्यो चोट सहेका उनलाई हृदयघातले के बिथोल्थ्यो ? पचाई दिए ।

युद्धको मैदान, जहाँ एक गोलीले जीवन सकिन्थ्यो । त्यो मैदानबाट बाँचेर आएका उनलाई मृत्युको डर कहाँ ?

‘अब किन कुद्ने ?’
चार वटा रेष्टुरेण्ट बेचेका उनीसंग अहिलेपनि आठ वटा रेष्टुरेण्ट छन् । त्यसमध्ये पनि अधिकांशमा साझेदार छन् ।

अचेल उनी नियमित रेस्टुरेन्ट जाँदैनन् । घरबाटै व्यवसाय हेर्छन् । आवश्यक परे मात्र पुग्छन् ।

नयाँ रेस्टुरेन्ट थप्ने सोच छैन । बरु घटाउँदै लगेका छन् ।

किन ?

उनको जवाफ सरल छ–

‘व्यवसायबाट जे–जति एचिभ गर्नुपर्ने हो, गरिसकेँ । अब बाँच्न गाह्रो छैन । किन कुद्ने?’
व्यवसाय विस्तार कसका लागि गर्ने ?

उनको अर्को प्रश्न छ– ‘मेरो पछिको पुस्ता यसमा संलग्न छैन ।’

छोराछोरीले रेस्टुरेन्ट व्यवसायमा रुचि देखाएनन् ।

छोरा उत्सव अटोमोबाइल इन्जिनियरिङमा मास्टर्स सकेर आफ्नै व्यवसायमा संलग्न छन्।
छोरी सन्ध्या पब्लिक हेल्थमा विद्यावारिधि गर्दैछिन् ।

त्यसैले अब संख्या थप्नुमा उनको रुचि छैन ।

संगीतकार । गीतकार । गायक । रेस्टुरेन्ट व्यवसायी । समाजसेवी । फिल्म निर्माता । हल मालिक ।
भूमिका धेरै छन् ।

तर उनी आफूलाई के भनेर चिनाउन चाहन्छन ?

सर्जकका रूपमा ।

पंक्तिकारले सोध्यो–

‘पैसा कि नाम?’

उनले धेरै सोचेनन् ।

भने, ‘नाम।’

पंक्तिकारको अर्को प्रश्न थियो–

‘धेरै बाँच्न चाहनुहुन्छ कि चिनिन ?’

यसपटक पनि उनले धेरै बेर सोचेनन् ।

‘थोरै बाँचे पनि पुग्छ । तर चिनिनुपर्छ ।’– सटीक जवाफ उनको ।

माओवादी द्वन्द्वका बेला प्रहरी थिए । त्यही बेला उनले जिन्दगीको मूल्य बुझे ।
एउटा गोलीले जीवनको फैसला गर्न सक्थ्यो ।

त्यसपछि उनको जीवनप्रतिको दृष्टिकोण बदलियो ।

धनसम्पत्ति बाँचुन्जेलको हो ।

छोडेर जाने कृति बाहेक के छ ?

त्यसैले उनलाई कृति छोडेर जान मन छ ।

भुइँ नछोड्ने मान्छे

आज उनीसँग व्यवसाय छ ।

रेस्टुरेन्ट छन् ।

फिल्म छन् ।

गीत छन् ।

संगीत छ ।

समाजसेवा छ ।

दाङमा निर्माणाधीन मल्टिप्लेक्स छ ।

तीन घर जोडेका छन् ।

५० जनाभन्दा बढीलाई रोजगारी दिएका छन् ।

तर यी उपलब्धिले उनलाई कहिल्यै उचाइको उन्माद दिएनन् ।

उनको परिचय,रेस्टुरेन्ट होइनन् ।

सम्पत्ति होइन ।

उनको सफलता पनि होइन ।

उनको परिचय हो– भुइँ नबिर्सिएको एउटा मान्छे ।

गाडी अझै गुडिरहेको छ ।

नेपथ्यमा गीत बजिरहेको छ ।

हात स्टेयरिङमै छ ।

तर मन ?

सायद फेरि त्यही गीतभित्र हराइरहेको छ ।

‘टेकेको भुइँ नबिर्स ।’